01 GENEL ÇERÇEVE
Eserin mahiyeti Tefsîru Mücâhid , Kur’ân’ı baştan sona kesintisiz biçimde açıklayan modern bir tefsir değildir. Mushaf tertibini izleyen; fakat yalnızca açıklanması gerekli görülen lafız, âyet ve pasajlarda rivayetleri bir araya getiren erken dönem bir rivayet mecmuasıdır.
Malzemenin büyük kısmı Mücâhid b. Cebr’e nispet edilen kısa açıklamalardan oluşur. Bununla birlikte İbn Abbas, Atâ, Hasan-ı Basrî, Saîd b. Cübeyr ve başka erken dönem isimlerinden nakiller de bulunur. Bu sebeple her pasaj, sözün kime ait olduğu belirlenerek okunmalıdır.
Temel okuma anahtarı: Eserin ilmî değeri yalnız açıklama cümlesinde değil, bu açıklamayı kimin kimden naklettiğini gösteren isnadındadır.
02 RİVAYET YAPISI
Tefsir usulü
İsnad merkezlidir Rivayetler, nakil zinciriyle birlikte aktarılır. Tekrarlanan isnadlar fazlalık değil, rivayetin aidiyetini ve aktarım yolunu gösteren ilmî veridir.
Kısa lafız açıklamaları Sıkça bir Kur’an kelimesi yakın anlamlı başka bir kelimeyle açıklanır. Bu kısalık, açıklamanın bağlamdan koparılabileceği anlamına gelmez.
Seçici tefsir Her âyet hakkında rivayet verilmez. Susulan âyet, onun önemsiz görüldüğünü değil, bu mecmuada ona dair bir naklin yer almadığını gösterir.
Çok katmanlı malzeme Dil açıklamalarının yanında sebeb-i nüzûl, ahkâm, kıraat, tarihî haber ve erken itikadî yorumlara temas eden rivayetler bulunabilir.
03 ARAŞTIRMACI REHBERİ
Nasıl okunmalı?
1 Önce konuşanı belirle. Pasaj Mücâhid’in sözü mü, başka bir tâbiînin açıklaması mı, sahâbî rivayeti mi? Başlıktan hareketle bütün metni Mücâhid’e nispet etme.
2 İsnad ile metni ayır. Ahberenâ, haddesenâ, an gibi edâ lafızları naklin yolunu; bunlardan sonra gelen ifade rivayetin metnini gösterir.
3 Âyet bağlamını birlikte oku. Kısa açıklamayı, ait olduğu âyetin öncesi ve sonrasından koparma. Tek kelimelik karşılıklar çoğu zaman bağlam içinde anlam kazanır.
4 Tek rivayeti nihai hüküm sayma. Bir nakil, erken tefsir birikimindeki bir görüşü temsil eder. Fıkhî veya itikadî sonuç için diğer rivayetler ve sonraki tefsir literatürüyle karşılaştır.
5 Neşir notlarını kontrol et. Kapalı ibare, muhtemel atıf hatası, tercüme tercihi ve ıstılah açıklamaları pasaj altındaki notlarda ayrıca belirtilir.
Bu metin, modern anlamda sistematik bir mezhep tefsiri veya bütün âyetleri kuşatan kesintisiz bir şerh gibi okunmamalıdır.
04 ESERİN AİDİYETİ
Nispet meselesi Eser gelenekte ve esas alınan baskıda Tefsîru Mücâhid adıyla neşredilmiştir. Muhakkik, eldeki yazma nüshadaki isnad ve semâ kayıtları ile sonraki tefsirlerdeki paralel nakilleri eserin Mücâhid’e nispetini destekleyen unsurlar arasında değerlendirir.
Bununla beraber isnadların Âdem b. Ebû İyâs etrafında toplanması ve Mücâhid dışındaki selef âlimlerinden de rivayetler içermesi sebebiyle, eserin “Âdem b. Ebû İyâs’ın rivayet tefsiri” olarak anlaşılması gerektiğini savunan araştırmacılar da vardır.
Râsih’in tercihi: Katalog ve baskı adı korunur; fakat her rivayetin gerçek söyleyeni isnaddan belirlenir ve Mücâhid’e ait olmayan sözler ona mal edilmez.
05 BİBLİYOGRAFİK KİMLİK
Künye ve atıf
ESAS ALINAN ARAPÇA NEŞİR Tefsîru Mücâhid
Müellif Ebü’l-Haccâc Mücâhid b. Cebr el-Mekkî (ö. 104/722)
Tahkik Dr. Muhammed Abdüsselâm Ebü’n-Nîl
Neşreden Dârü’l-Fikri’l-İslâmî el-Hadîse, Mısır
Baskı 1. baskı, 1410/1989 · 1 cilt
TÜRKÇE DİJİTAL NEŞİR Râsih Tercümesi
Yayın Râsih Dijital Neşri
Yöntem Arapça asılla karşılaştırmalı, isnad ve ıstılah korumalı tercüme
Sunum Matbu sayfa eşlemeli, neşir ve mütercim notlu dijital metin
Sürüm Geliştirilmekte olan dijital neşir · 2026
ÖNERİLEN TAM ATIF
Mücâhid b. Cebr, Tefsîru Mücâhid , thk. Muhammed Abdüsselâm Ebü’n-Nîl, Türkçe dijital tercüme: Râsih (Mısır: Dârü’l-Fikri’l-İslâmî el-Hadîse, 1. bs., 1410/1989), cilt/sayfa.
Tam atıfı kopyala
Künye ve eser tanımı için esas alınan kataloglar: Quranpedia ve el-Mektebetü’l-Vakfiyye .
